Το Δράν

Κωνσταντίνος Μανωλάς

Η ανατομία ενός σύγχρονου εγκλήματος στις ανθρωπιστικές σπουδές 

Μεγάλη αναστάτωση προκάλεσε φέτος, από την αρχή του σχολικού έτους, η επαναφορά των λατινικών ως πανελλαδικώς εξεταζόμενου μαθήματος των ανθρωπιστικών σπουδών. Η πρωτοφανής αύξηση της εξεταζόμενης ύλης, σε συνδυασμό με την τροποποίηση του τρόπου δόμησης της εξέτασης, καταθορύβησε εύλογα το σύνολο της εκπαιδευτικής κοινότητας, διδάσκοντες και διδασκόμενους. Οι χαμηλές επιδόσεις σε σχέση με τον διετή αντικαταστάτη των Λατινικών, την Κοινωνιολογία, ήρθαν να επιβεβαιώσουν και να ενισχύσουν το αρνητικό κλίμα που είχε δημιουργηθεί γύρω από το κλασικό αυτό μάθημα.

Πολλοί διερωτήθηκαν, διερωτώνται και θα διερωτηθούν σχετικά με το ποια είναι η αξία αυτού του μαθήματος, δηλαδή ,από τελολογικής άποψης, τι είναι σε θέση να προσφέρει στο μαθητικό κοινό και εν γένει σε κάθε αναγνώστη. Την απάντηση, δυστυχώς, δεν είναι σε θέση να δώσει η ισχύουσα ύλη, καθώς ικανοποιεί αμιγώς εξετασιοκεντρικές ανάγκες, χωρίς να συμβάλλει στη διάπλαση μιας κλασικής και ανθρωπιστικής παιδείας.

Η ουσιαστική σημασία του λατινικού πνεύματος εντοπίζεται στο ρωμαϊκό δίκαιο και ειδικότερα στο τρόπο οριοθέτησης της ατομικής ιδιοκτησίας. Το δίκαιο των Ρωμαίων, για πρώτη ιστορικά φορά, καθόρισε τη θέση του ανθρώπου ως ατόμου, σε αντίθεση με την πρότερη θέση του ως πολίτη, ως μέλους μιας πόλης και αρρήκτως συνυφασμένου με αυτή που επικρατούσε στην αρχαία ελληνική αντίληψη. Για πρακτικούς λόγους διευθέτησης της αστικής ιδιοκτησίας στη πελώρια αυτοκρατορία, το ρωμαϊκό δίκαιο προσέδωσε μεγάλη νομική αξία στο εκάστοτε άτομο, καθιστώντας το αναντικατάστατο, αναπαλλοτρίωτο και τονίζοντας την αυταξία του. Τα παραπάνω αισθητοποιούνται μέσα από τη πραγματεία του μεγάλου ρήτορα και νομικού Κικέρωνα, “De Officiis”, ελληνιστί “Περί καθηκόντων”. Στο έργο αυτό ο Κικέρων διατείνεται πως για όλους τους ανθρώπους υφίσταται μια κοινή φύση, μια κοινή ανθρώπινη βάση, αλλά ότι για κάθε ξεχωριστό άνθρωπο υπάρχει μια ιδιαιτερότητα, μια “persona”. Μολονότι “persona” στα λατινικά σημαίνει προσωπείο (αντίστοιχή της το αρχαιοελληνικό “πρόσωπον”), ο ρήτορας εννοεί πως η ανθρώπινη φύση είναι χωρισμένη σε άτομα, το καθένα από τα οποία διαθέτει μια μοναδική ιδιοπροσωπία και, κατ’επέκτασιν, διαφορετικό κοινωνικό ρόλο και αξία.

Η ρωμαϊκή νομική αντίληψη περί ατόμου υπήρξε, λοιπόν,  πυρήνας του αναγεννησιακού ουμανισμού, του δυτικού μετά-μεσαιωνικού ρεύματος  που τοποθέτησε εκ νέου τον άνθρωπο και τις ανάγκες του στο επίκεντρο, εκτοπίζοντας την θρησκοληψία. Η λατινική “persona” διαφαίνεται και στον ορισμό της τριαδολογίας, των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος. Οι βυζαντινοί πατέρες χρησιμοποιήσαν το ελληνικό “πρόσωπον”, όχι με τη έννοια της μάσκας, αλλά με τη νομική σημασία της λατινικής “persona”. Ισχυρίστηκαν, δηλαδή, πως κοινή φύση είναι μία, ο θεός, αλλά διαθέτει τρία πρόσωπα, δηλαδή τρεις υποστάσεις και εκφάνσεις(πατήρ, υιός και άγιο πνεύμα)

Όλα τα παραπάνω καταδεικνύνουν την ύψιστη σημασία της λατινικής παιδείας, του ακρογωνιαίου λίθου της δυτικής σκέψης και κοινωνίας. Συνεπώς, οφείλουμε να επανεξετάσουμε εάν το μάθημα των λατινικών αξίζει μια θέση στον προσανατολισμό των ανθρωπιστικών σπουδών και ,εν συνεχεία, το υπουργείο παιδείας να διερωτηθεί άν είναι ωφελιμότερο οι υποψήφιοι να μαθαίνουν και να εξετάζονται δημιουργικά σε θεμελιώδεις αρχές της λατινικής σκέψης ή στο άν ο “Χρυσός Γάιδαρος” αποτελεί έργο του Κορνήλιου Φρόντων ή του Λεύκιου Απουλήιου…